SQ 
EN 
FR 
IT 
ES 
DE 
PT 
DA 
HI 
AR 
PL 
NL 
HU 
FI 
NB 
SV 
LV 
HE 
CS 
ZH 
RU 
Pak njerëz e njohin vërtet historinë e Liqenit të Komanit. Ja një fakt që shumica e njerëzve në barkë nuk e dinë: Liqeni i Komanit nuk ekziston në të vërtetë.
Ajo që po notoni është një rezervuar. Një trup artificial uji i krijuar në vitet 1980 kur qeveria komuniste e Shqipërisë kishte nevojë për energji elektrike dhe kishte një kanion lumi për të punuar. Peizazhi, ato mure të larta gëlqerore, ai nuancë specifik turkozi, fshatrat që varen nga shkëmbinjtë pa rrugë në dukje, duket sikur ka qenë aty përgjithmonë. Gjeologjikisht, kanioni ka qenë. Liqeni vetë është me pakicë 40 vjeç.
Kjo është ajo që e bën historinë e liqenit të Komanit vërtet magjepsëse: askush nuk synoi të krijonte një nga peizazhet më dramatike të Evropës. Thjesht ndodhi. Një qeveri ndërtoi një digë, lugina u mbush me ujë, dhe ajo që lanë pas ishte aksidentalisht, krejtësisht e jashtëzakonshme.
Ja historia e plotë.
Para Liqenit: Lumi Drin Shqipëri dhe Kanioni që Ai Guroi
Edhe larg para se të kishte një liqen, pati Lumi Drin Shqipëri.
Drini është lumi më i gjatë i Shqipërisë, rreth 280 kilometra nga burimi i tij malor deri në bregdetin e Adriatikut. Ai fillon pranë qytetit të Kukësit në verilindje, ku bashkohen dy degë: Drini i Bardhë që rrjedh nga Kosova, dhe Drini i Zi nga Liqeni i Ohrit në Maqedoninë e Veriut. Nga atje, lumi drejtohet në veriperëndim, duke prerë Alpet Shqiptare në një seri grykash që u formuan për miliona vite.
Kanioni që përfundimisht do të bëhej Liqeni i Komanit në Shqipëri, ishte vepër e lumit Drin, erozion i ngadalshëm, i pandërprerë përmes gurit gëlqeror, derisa muret u ngritën deri në 400 metra nga secila anë dhe lumi rridhte i ftohtë e i kthjellët përgjatë fundit. Nuk ishte piktoresk. Ishte thjesht gjeografi. Një grykë e ngushtë përmes terrenit të vështirë, me një rrugë përgjatë bregut që lidhte fshatra të thella malore me botën e jashtme.
Banimi Rreth Komanit
Njerëzit kanë jetuar këtu për mijëra vjet. Zona rreth Komanit të sotëm ishte vendi i kulturës Koman, një kulturë arkeologjike nga shekujt VI deri në IX pas Krishtit, e cila luan një rol të rëndësishëm në kuptimin e origjinës së identitetit shqiptar. Vetë emri Koman besohet të rrjedhë nga Kumanët, një popull nomad turkik. Artefakte nga kjo periudhë janë gjetur në të gjithë rajonin, dhe kështjella në kodrën Dalmacë, e cila tani ndodhet mbi vijën e ujit të liqenit, ende konsiderohet një vend i rëndësishëm arkeologjik.
Për shekuj me radhë pas asaj, lugina ishte thjesht një vend ku njerëzit lëviznin dhe jetonin. Fermë në teracë. Një rrugë përgjatë shtratit të lumit. Komunitete të lidhura me Shkodrën dhe pellgun me atë rrugë, dhe asgjë më shumë.
Digë: Si lindi Liqeni i Komanit në Shqipëri
Shqipëria kishte nevojë për energji — dhe Drini kishte me bollëk
Për të kuptuar historinë e hidrocentralit të Liqenit të Komanit, duhet të kuptoni Shqipërinë në mes të shekullit të njëzetë. Nën Enver Hoxhën, vendi ndoqi njërën nga versionet më ekstreme të vetë-mjaftueshmërisë komuniste në botë. I shkëputur nga tregjet perëndimore, i përçarë me Bashkimin Sovjetik dhe përfundimisht i izoluar edhe nga Kina, Shqipëria duhej të gjeneronte gjithçka vetë – përfshirë edhe energjinë elektrike.
Lumi Drin Shqipëri ishte përgjigjja e dukshme. Ai kishte një pjerrësi të theksuar, një rrjedhë të besueshme nga shkrirja e borës malore dhe, më e rëndësishmja, një gjeografi kanionore që e bënte të mundur ndërtimin e digave. Qeveria planifikoi një kaskadë prej tre digash përgjatë lumit, secila duke furnizuar energji në rrjetin kombëtar.
Tre Digat, Një Lumë
Të parë diga u ngrit te Vau i Dejës, më poshtë, e përfunduar në vitin 1973. Ajo punoi duke ofruar më shumë se gjysmën e energjisë elektrike të Shqipërisë pothuajse menjëherë. Të inkurajuar, qeveria u zhvendos në vendin e dytë: pikën më të ngushtë të kanionit të Drinit, pranë vendbanimit të Komanit.
Këtu historia e digës së Liqenit të Komanit bëhet më interesante. Ndërtimi filloi në vitin 1979. Projekti u emërtua zyrtarisht “Drita e Partisë” në stilin e kohës. Inxhinierët duhej të hapnin tunele në muret e forta gëlqerore të kanionit, të instalonin katër turbina të prodhuara në Francë në një sallë energjie nëntokësore dhe të ndërtonin një digë me mbushje shkëmbore, 130 metra të lartë dhe 275 metra të gjatë. Për kontekst, kjo e bën atë një nga dhjetë digat më të larta të llojit të saj në Evropë.
Digën e Komanit e përfunduan në vitin 1985. Deri në vitin 1986, rezervuari pas saj kishte arritur kapacitetin e plotë. Me 600 megavat kapacitet instaluar prodhimi energjie të shpërndarë në katër turbinat e saj, Hidrocentrali i Komanit u bë më i fuqishmi nga tre digat në kaskadën e Drinit dhe krijuesi i papritur i asaj që tani e quajmë Liqeni i Komanit, Shqipëri.
Digës së tretë, në Fierzën lart, në të vërtetë ishte përfunduar pak më herët në vitin 1978. Ajo krijoi Liqenin e Fierzës, ende liqeni artificial më i madh në Shqipëri dhe tani ndodhet në fundin e largët të rrugës së lundrimit me varkë në liqenin e Komanit.
Rruga nën ujë
Kur rezervuari u mbush, rruga e vjetër përgjatë bregut të lumit Drin u zhduk. Toka bujqësore në shtratin e luginës u mbulua. Familjet në vendbanimet më të ulëta u zhvendosën. Kanioni që kishte qenë një rrugë e jetuar, e përshkuar përmes maleve, u kthye në një ujësi të brendshme pothuajse brenda natës.
Rruga është ende aty, vetëm 96 metra nën sipërfaqe. Në vitet e thatësirave të rënda, kur nivelet e ujit bien ndjeshëm, pjesë të saj dhe rrënojat e strukturave të vjetra bëhen herë pas here sërish të dukshme. Pjesën më të madhe të kohës, varkat në Xhiro me varkë në liqenin e Komanit kaloni drejt mbi të pa u ditur askujt.
Nga Rezervuari i Izoluar në Udhëtimin më të Famshëm të Varkave në Shqipëri
Për dekadën e parë ose më shumë të ekzistencës së tij, historia e liqenit të Komanit ishte mjaft e qetë sipas standardeve turistike. Shqipëria nën Enver Hoxhën ishte një nga vendet më të mbyllura në botë. Edhe pas tranzicionit demokratik në fillim të viteve 1990, Shqipëria e Veriut mbeti jashtë hartës turistike për vite me radhë, rrugët ishin të pakëndshme, infrastruktura ishte minimale dhe shumë pak njerëz jashtë vendit dinin për ekzistencën e liqenit.
Ajo që ndryshoi ishte graduale dhe kryesisht gojë më gojë.
Rruga nga Shkodra në Koman u përmirësua. Pelegrinët filluan të vinin në Shqipëri gjatë viteve 2000 dhe në fillim të viteve 2010, të tërhequr pjesërisht nga Shtigjet malore të Luginës së Valbonës dhe Thethit. Disa prej tyre morën tragetin. Ata u treguan njerëzve të tjerë. Forume udhëtimi dhe bloge të hershme e kapën atë si “udhetimi më i bukur me anije në Evropë”, “sekreti më i mirë i Shqipërisë”, “si fjordet norvegjeze, por plotësisht të zbrazëta”.”
Nga mesi i viteve 2010, turneu me anije në liqenin e Komanit ishte bërë realitet. Operatorët filluan të operojnë Nisje ditore të organizuara nga Tirana dhe Shkodra. Si për shembull Varka e Shqipërisë së Veriut. Restorantet familjare në Lumin e Shalës filluan t'u shërbenin njerëzve nga vende që, një gjeneratë më parë, nuk do të kishin konsideruar fare Shqipërinë si destinacion.
Sot, turneu me varkë në liqenin e Komanit është një nga ekskursionet më të kërkuara të ditës në Ballkan. Liqeni shfaqet në revista udhëtimi, fushata turistike dhe rreth një milion postime në Instagram në vit. Krahasimi me fjordet norvegjeze, dikur një vëzhgim befasues nga vizitorët e hershëm, tani është gjuhë standarde marketingu, gjë që është ose një kompliment ose një shenjë e sa shpejt lëvizin gjërat.
Lidhja e lumit Shala
Një tjetër informacion i vlefshëm për këtë histori: Lumi Shala nuk ka qenë gjithmonë një destinacion.
Lumi ushqehet në Liqenin e Komanit nga veriu, rreth dy të tretat e rrugës përgjatë kalimit. Është një kanion natyral plotësisht i paprekur nga diga, duke kaluar përmes grykave gëlρέςore që datojnë përpara liqenit me miliona vjet. Ngjyra turkeze, qartësia, të ftohtit: e gjithë kjo vjen nga e njëjta gjeologji gëlqërore dhe uji i filtruar nga mineralet që karakterizon sistemin më të gjerë të lumit Drin në Shqipëri.
Ka ende shumë gjëra që vizitorët nuk i dinë për Lumin e Shalës. U bë një vend që njerëzit e vizitonin vetëm sepse liqeni u jepte atyre një mënyrë për ta arritur atë. Diga që përmbyti luginën e Drinit, projekti që zhvendosi familje dhe fundosi një rrugë, gjithashtu krijoi autostradën ujore që tani çon turistët në një nga vendet më të bukura të Shqipërisë.
Askush nuk e planifikoi asgjë nga kjo. Inxhinierët që ndërtuan digën e Komanit po zgjidhnin një problem të energjisë elektrike, jo duke dizenjuar një destinacion udhëtimi. Gryka që ata përmbytën ishte një rrugë përmes maleve, jo një atraksion piktoresk. Fshatrat që ata izoluan me ujë ishin komunitete që u desh të përshtateshin, jo elementë të një turne me varkë.
Dhe megjithatë. Historia e Liqenit të Komanit është një histori për atë se si gjërat e jashtëzakonshme ndonjëherë ndodhin në mënyrë anësore, si një efekt anësor i diçkaje tjetër. Një qeveri ndërtoi një digë. Një luginë u mbush me ujë. Muret e kanionit, ngjyra turkeze, heshtja, fshatrat në shkëmbinj, e gjithë kjo ishte tashmë aty. Liqeni thjesht e bëri të dukshme.
Kjo është ajo që ju lundroni kur e kaloni.
